‘De ogen zijn de spiegel van de ziel’ Leonardo da Vinci
De spiegel tussen ons – Van perceptie naar perspectief
We bewegen ons allemaal door de wereld op basis van onze perceptie. Dat klinkt logisch, maar er zit een valkuil in. Perceptie voelt namelijk als een waarheid die opgesloten zit in ons hoofd. Wat ik zie, denk ik dat er is. Wat ik voel, lijkt een logisch gevolg van wat de ander doet. Wat ik denk over een situatie, voelt objectief, maar perceptie is geen werkelijkheid. Perceptie is een persoonlijke rationele interpretatie van de werkelijkheid. Ze wordt gekleurd door onze ervaringen, verwachtingen, overtuigingen, verlangens en angsten. We kijken niet alleen naar de wereld zoals die is; we kijken naar de wereld zoals wij zijn.
We houden graag onze eigen spiegel vast
Sterker nog: we kijken niet alleen naar wat de ander doet, maar ook naar hoe wij vinden dat de ander zich zou moeten gedragen. Dat verschil blijft vaak onzichtbaar en onbewust. Wanneer we zeggen dat iemand dominant, egoïstisch, afstandelijk of lastig is, denken we vaak dat we het gedrag van de ander beschrijven. Maar meestal beschrijven we ook iets van onszelf: onze normen, waarden, verwachtingen, onze behoeften en overtuigingen over hoe mensen zich horen te gedragen. Deze kunnen niet comfortabel voelen en worden daardoor vaak ontkent. Echter, het oordeel zegt minstens zoveel over de beoordelaar als over degene die beoordeeld wordt. Dat maakt perceptie zo verraderlijk. Ze presenteert zichzelf als waarheid, terwijl ze vaak een mengeling is van waarneming, interpretatie, vermeend gevoel en verwachting. De eigen grenzen daarin leren kennen, is wat discomfort oplevert, maar is wel de weg naar persoonlijke ontwikkeling. Dat betekent soms lastige keuzes maken.
Dat wordt prachtig geïllustreerd in het verhaal van de tempel met de duizend spiegels[1]
Een hond loopt de tempel binnen en ziet duizend vrolijke honden terugkijken. Hij kwispelt en duizend honden kwispelen terug. Wanneer hij vertrekt, weet hij zeker: de wereld is vol vriendelijke honden.
Later komt een andere hond binnen. Hij gromt en ziet duizend honden terug grommen. Ook hij vertrekt overtuigd van zijn gelijk: de wereld is vol agressieve honden.
De tempel veranderde niet; de spiegels veranderden niet; alleen de honden verschilden. Misschien werkt het in onze relaties niet veel anders.
De ander als spiegel: What you perceive in others, you are strengthening in yourself (Ofman)
In mijn boek Mijn Dikke-ik (blz. 17, 40) gebruik ik de spiegel als metafoor voor zelfreflectie. Veel mensen kijken liever door het raam naar de ander dan in de spiegel naar zichzelf. Anderen beoordelen zichzelf vanuit de spiegel. Door het raam zien we wat de ander volgens ons verkeerd doet. In de spiegel zien we graag hoe anderen zich dienen te gedragen. We zien gedrag dat afwijkt van onze verwachtingen en maken daar een verhaal van. Zelden staan we stil bij de vraag waarom wij vinden dat die ander zich anders zou moeten gedragen. Lieven houden we vast aan het oordeel over het gedrag van de ander en gaan we zelfreflectie uit de weg.
In de spiegel ontmoeten we onze eigen verwachtingen, onzekerheden, aannames en overtuigingen. Dat is minder comfortabel. Toch vertellen onze reacties vaak meer over onszelf dan we denken. Wanneer iemand kritiek geeft en wij direct in de verdediging schieten, gebeurt er meer dan alleen een meningsverschil. Er wordt iets geraakt. Wanneer iemand succes heeft en wij irritatie voelen, wordt er misschien iets zichtbaar over onze eigen verlangens. Wanneer iemand grenzen stelt en wij ons afgewezen voelen, kan dat iets blootleggen over onze behoefte aan bevestiging.
Dat betekent niet dat de ander gelijk heeft. Maar het betekent wel dat onze reactie informatie bevat. De spiegel vertelt ons niet wie we zijn. De spiegel laat zien wat aandacht vraagt; wat we nodig hebben van de ander.
De enige voor wie dat niet telt is voor degene die zijn eigen gedrag vooropstelt en als uitgangspunt in de spiegel onvoorwaardelijk wil zien. Deze persoon is niet aanspreekbaar op welke gedrag dan ook. Vanuit de context worden zij ervaren als egocentrisch.
Sommige mensen houden een eigen spiegel vast
Sommige mensen lijken een bijzondere rol in ons leven te vervullen. Ze stellen vragen die we liever ontwijken. Ze benoemen patronen die we liever laten liggen. Ze spreken uit wat in de onderstroom al aanwezig was. Vaak ervaren we deze mensen als lastig, confronterend of bedreigend. Niet omdat zij per definitie gelijk hebben, maar omdat zij iets zichtbaar maken. De spiegel doet immers niets anders dan laten zien wat er al is. Dat verklaart misschien waarom sommige mensen bij ons zoveel weerstand oproepen. Niet omdat zij ons beschadigen, maar omdat zij ons confronteren met iets wat we liever niet willen zien. Tegelijkertijd schuilt hier een belangrijke valkuil. Wie zichzelf als spiegel ziet, kan gemakkelijk gaan denken dat alle weerstand bij de ander ligt. Maar ook de spiegel kijkt door zijn eigen bril. Ook degene die confronteert heeft zijn eigen percepties, verwachtingen en blinde vlekken. Zelfreflectie stopt dus nooit bij de ander.
De opluchting van perspectiefwisseling: denken vanuit context
De meeste conflicten ontstaan niet doordat mensen andere feiten hebben. Ze ontstaan doordat mensen verschillende betekenissen geven aan dezelfde situatie. En vaak ook doordat mensen verschillende verwachtingen hebben over hoe anderen zich zouden moeten gedragen. Twee mensen kunnen naar exact dezelfde gebeurtenis kijken en toch een totaal andere werkelijkheid ervaren; de één voelt zich niet gehoord of niet gezien; de ander voelt zich onterecht aangevallen; de één ervaart afstand; de ander ervaart juist druk. Zolang beide partijen hun eigen perceptie én hun eigen verwachtingen als waarheid blijven zien, ontstaat strijd. De omslag komt wanneer we bereid zijn om van perceptie naar perspectief te bewegen.
Dat begint met eenvoudige vragen:
- Wat ziet de ander? Wat zie ik?
- Wat denkt de ander? Wat denk ik?
- Wat voelt de ander? Wat voel ik?
- Wat wil de ander? Wat wil ik?
- Wat is het verzoek van de ander? Wat is mijn verzoek?
Op dat moment verzamelen we informatie die vanuit ons eigen perspectief onzichtbaar was. Maar misschien hoort daar nog een vraag bij:
Hoe komt het dat ik vind dat deze ander zich anders zou moeten gedragen?
Want juist daar worden onze eigen verwachtingen zichtbaar. We hoeven het niet eens te worden. We hoeven onszelf niet weg te cijferen. Maar we ontdekken dat er meer werkelijkheden bestaan dan alleen die van onszelf. En juist daarin ontstaat vaak opluchting en ruimte.
De ruimte tussen ons
Uit perceptie stappen is een cognitieve beweging met een keuze. Het vraagt dat we erkennen dat onze waarheid niet de enige waarheid is. In perspectief stappen is een relationele beweging. Het vraagt dat we nieuwsgierig worden naar de binnenwereld van de ander. Maar aanwezig blijven in het verschil zonder direct te overtuigen, te verdedigen of te oordelen, vraagt iets anders. Dat vraagt moed; dat vraagt leiderschap; dat vraagt zelfreflectie.
Misschien ligt daar wel de echte betekenis van spiegelen. Niet dat de ander altijd iets over mij zegt. Niet dat ik altijd iets over de ander zie. Maar dat er tussen ons twee spiegels staan. Jij kijkt naar mij door jouw lens. Ik kijk naar jou door de mijne.
En allebei zien we slechts een deel van het geheel. Zolang we blijven praten óver de ander, blijven we gevangen in onze eigen perceptie. Wanneer we met de ander gaan praten én nieuwsgierig worden naar onze eigen verwachtingen, ontstaat ruimte. Ruimte voor begrip, dialoog, ontmoeting: niet door gelijk te krijgen, maar door het grotere geheel in ogenschouw te nemen.
Nieuwsgierig naar Deel 2 Van perceptie/pleasen naar verantwoordelijkheid. Klik hier Deel 2 De spiegel tussen ons – GAC Coaching
[1] Gasseling, E. (2014) Mijn dikke-ik. Quist
