De spiegel van verantwoordelijkheid:
wat draag ik dat van mij is, en wat draag ik dat eigenlijk niet van mij is?
Over schuldgevoel en verantwoordelijkheid
In deel twee van deze Nieuwsbrief sprak ik over pleasen. Over hoe behulpzaamheid soms minder over de ander gaat dan we denken en meer over onszelf. Over hoe we soms geven om ons eigen ongemak niet te hoeven voelen.
Dat bracht mij bij een ander onderwerp dat ik in coachgesprekken regelmatig tegenkom: schuldgevoel versus verantwoordelijkheid.[1]
Opvallend genoeg zie ik daarin vaak twee uitersten met een gezonde middenvorm.
- Aan de ene kant ontmoet ik mensen die voor bijna niets verantwoordelijkheid nemen en de verantwoordelijkheid voor nagenoeg alles bij iemand anders leggen.
- Aan de andere kant ontmoet ik mensen die voor bijna alles verantwoordelijkheid nemen en zich oververantwoordelijk voelen en zich altijd schuldig voelen
- Dan is er nog een tussenvorm waarin iemand zegt ‘ik voel me schuldig’ maar er geen noodzaak is om daar iets aan te doen omdat de persoon in kwestie weet dat hij iets heeft nagelaten om te doen en dat is corrigeerbaar.
Geen verantwoordelijkheid nemen en schuld bij de ander neerleggen
Een coachee vertelde mij over de moeizame gesprekken met zijn partner. Wanneer hij iets probeerde bespreekbaar te maken, kreeg hij vaak dezelfde reactie terug: “Geef je mij nu de schuld?” Of: “Kijk eens naar jezelf.” Wat daarin opvalt, is dat het gesprek onmiddellijk verschuift. Het gaat niet over de vraag: “Wat gebeurt hier tussen ons?” of “Wat is mijn aandeel?”. Het gaat over “Wie krijgt de schuld?” In feite gaat het over zelfbescherming van degene die dingen afwuift. Als er ook maar een kleine vorm van schuld in beeld komt, wordt deze afgeweerd. Niemand vindt het prettig om zich schuldig te voelen, maar het gevolg is dat verantwoordelijkheid buiten beeld blijft en in een relatie de ander meer schuld gaat ervaren. Er is echter geen zelfreflectie en onderzoek op een eigen aandeel.
Teveel verantwoordelijkheid nemen en onbewust schuld gaan dragen
Dit gaat vanuit mijn werkzaamheden over coachees die zich voortdurend afvragen: “Heb ik iets verkeerd gedaan?” of “Had ik anders moeten reageren?” of “Doe ik de ander tekort?” Zij nemen vaak veel verantwoordelijkheid. Soms zelfs zoveel dat ze ook verantwoordelijkheid gaan dragen voor het gedrag van anderen. Ik zie dat bijvoorbeeld bij mensen die blijven investeren in een relatie waarin de ander nauwelijks naar zichzelf kijkt. Ze blijven uitleggen, aanpassen, rekening houden met de ander, gaan nog beter luisteren, nog meer hun best doen, in de hoop dat de inspanning het gedrag van de ander zal veranderen. Maar hoe hard ze ook werken, de ander blijft dezelfde. Er ontstaat een energielek die bestaat uit valse hoop.
De derde vorm is dat iemand zich schuldig voelt en eigen verantwoordelijkheid neemt.
Deze vorm herkennen we allemaal. Je vindt van jezelf dat je teveel hebt gegeten, of gedronken, een afspraak niet bent nagekomen, iemand hebt gekwetst, te weinig hebt gesport etc. Dat schuldgevoel wijst naar iets wat van jou is. Er is iets gebeurd waarvoor jij verantwoordelijkheid kunt nemen. Het schuldgevoel heeft hier een gezonde functie. Het helpt je om te herstellen, te leren of iets anders te doen.
De paradox van verantwoordelijkheid: een eerlijke spiegel
Wat mij fascineert, is dat schuldgevoel en verantwoordelijkheid niet altijd samen oplopen. Mensen die voortdurend zeggen: “Geef je mij nu de schuld?” nemen vaak minder verantwoordelijkheid dan passend is.
Mensen die voortdurend denken: “Het ligt vast aan mij” nemen vaak meer verantwoordelijkheid dan passend is. Beiden raken verwijderd van dezelfde vraag: “Wat is werkelijk mijn aandeel? “ Het beantwoorden van deze vraag is cruciaal voor de tussenruimte.
De één maakt zijn aandeel kleiner; de ander maakt zijn aandeel groter. Maar verantwoordelijkheid ontstaat precies in het midden. Niet waar ik alles naar mezelf toetrekt. En ook niet waar ik alles van mezelf afduw. Maar waar ik kan zeggen: “Dit is van mij, en dat is van jou”.
Misschien is dat wel het moeilijkste: Niet onderzoeken wie er schuldig is, van wie iets werkelijk is en jezelf de vraag stellen ‘wiens verantwoordelijkheid is dit? ‘
Volwassen verantwoordelijkheid ontstaat wanneer iemand dat kan onderscheiden.
Wanneer ik mijn aandeel zie zonder mezelf te veroordelen ‘ik voel me schuldig’ en wanneer iemand kan kijken naar zijn eigen aandeel zonder de ander te veroordelen ‘geef je mij nu de schuld’ spreken we over volwassen verantwoordelijkheid. Dan wordt niet de vraag ‘wie heeft er schuld?’ maar dan wordt de vraag ‘wat is werkelijk van mij waar ik me verantwoordelijk voor ben?’
En misschien is dat wel de belangrijkste vraag in iedere relatie, iedere samenwerking en ieder conflict.
[1] Steijn, E. v., (20220 De Fontein. Wilco Amersfoort
